Atrofia i dysbioza pochwy – narastający problem zdrowotny

Atrofia pochwy jest przede wszystkim skutkiem zmian hormonalnych, zwłaszcza spadku poziomu estrogenów i innych hormonów steroidowych. Prowadzi to do ścieńczenia błony śluzowej, zmniejszenia jej elastyczności, obniżenia produkcji glikogenu oraz nasilenia suchości.

Spadek ilości glikogenu w komórkach nabłonka zaburza równowagę mikrobiologiczną, ponieważ bakterie z rodzaju Lactobacillus, które są podstawą zdrowej mikrobioty pochwy tracą swoje podstawowe źródło pożywienia.W efekcie dochodzi do dysbiozy, czyli zmniejszenia liczby tych korzystnych mikroorganizmów. Skutkuje to ograniczeniem produkcji kwasu mlekowego i wzrostem pH, co sprzyja rozwojowi bakterii chorobotwórczych.

Dysbioza może występować nie tylko w wyniku zmian hormonalnych, ale także podczas infekcji intymnych, antybiotykoterapii, leczenia onkologicznego czy terapii retinoidami. Choć najczęściej dotyczy kobiet w okresie okołomenopauzalnym, pojawia się również u młodszych pacjentek, prowadząc do przewlekłych dolegliwości i obniżenia jakości życia. Szacuje się, że 60–70% kobiet doświadcza w ciągu życia co najmniej jednego epizodu klinicznie istotnej dysbiozy. 

Atrofia natomiast może dotyczyć nawet 53,8% kobiet w wieku 52–55 lat. Prognozy wskazują, że do 2030 roku liczba kobiet w wieku menopauzalnym w Polsce wzrośnie do ok. 4,4 mln, co zwiększy zapotrzebowanie na skuteczne i bezpieczne metody leczenia. Mimo rosnącej świadomości, nadal potrzebne są nowe terapie, szczególnie dla grup wysokiego ryzyka, takich jak pacjentki onkologiczne.

– Po latach badań czujemy, że nasz warsztat naukowy i zgromadzona wiedza dają nam realną szansę na dostarczenie pacjentkom rozwiązania, które do tej pory pozostawało w sferze akademickich opracowań – podkreśla prof. Izabela Korona-Głowniak. – Nasz projekt jest odpowiedzią na realne potrzeby zdrowotne oraz niedostateczną dostępność na rynku farmaceutycznym probiotycznych preparatów leczniczych o potwierdzonej skuteczności i kontrolowanej jakości, które łączyłyby działanie mikrobiologiczne z właściwościami substancji pochodzenia naturalnego – dodaje.

Nowoczesne technologie i formy podania

W odróżnieniu od wielu preparatów dostępnych na rynku, często o statusie suplementów diety, formulacje opracowane w przewsięwzięciu zakładają wielokierunkowe działanie: regenerujące, nawilżające oraz wspierające równowagę mikrobioty pochwy i gospodarki hormonalnej. Jak wyjaśnia prof. Izabela Korona-Głowniak:

– Probiotyki to żywe drobnoustroje, które podane w odpowiednich ilościach wywierają korzystny efekt zdrowotny. W naszych preparatach znajdą się nowo scharakteryzowane szczepy bakterii kwasu mlekowego o wysokim potencjale probiotycznym, niewykorzystywane obecnie w dostępnych produktach. Równie korzystne działanie wykazują postbiotyki, czyli preparaty zawierające inaktywowane bakterie i ich składniki komórkowe, które są bardziej stabilne i bezpieczne, szczególnie u pacjentek z obniżoną odpornością.

Badania koncentrują się na modulacji naturalnego mikrobiomu człowieka z wykorzystaniem szczepów Lactobacillus wyizolowanych od zdrowych kobiet. Są to bakterie należące do gatunków naturalnie kolonizujących pochwę, jednak niedostępne w obecnych preparatach komercyjnych. Jak podkreślają lubelscy naukowcy, stanowi to istotną przewagę proponowanego rozwiązania. Wynika ona zarówno z ich pochodzenia, jak i właściwości funkcjonalnych, takich jak zdolność do kolonizacji oraz wspierania odbudowy równowagi mikrobioty.

Opracowywane preparaty wykorzystują nowoczesne formy podania, w tym żele in situ, które po aplikacji zmieniają konsystencję pod wpływem temperatury ciała. Dzięki temu lepiej przylegają do błon śluzowych i umożliwiają stopniowe uwalnianie substancji aktywnych. Przekłada się to na rzadszą konieczność stosowania preparatu, większą wydajność oraz wyższy komfort terapii. Kluczowe wyzwania technologiczne obejmują m.in. enkapsulację leków przeciwgrzybiczych o niskiej rozpuszczalności, stabilizację bakterii probiotycznych oraz wyeliminowanie szczepów posiadających geny oporności na antybiotyki na ruchomych elementach genetycznych.

W formulacjach wykorzystywane są zarówno składniki pochodzenia naturalnego, jak i zaawansowane technologie biotechnologiczne. Zawierają one m.in. szczepy bakterii pochodzenia ludzkiego, polisacharydy z róży oraz izoflawony z koniczyny. Proces ich opracowania obejmuje sekwencjonowanie nowej generacji (NGS), analizy metabolomiczne, techniki enkapsulacji oraz modelowanie komputerowe in silico, co pozwala na precyzyjne określenie ich właściwości i optymalizację działania.

Istotnym elementem przedsięwzięcia jest również preparat doustny, który ma wspierać terapię miejscową oraz łagodzić objawy menopauzy, takie jak uderzenia gorąca. 

– Działanie to wynika z obecności fitoestrogenów oraz probiotyków wpływających na mikrobiotę jelitową. Takie podejście umożliwia jednoczesne oddziaływanie miejscowe i ogólnoustrojowe – wyjaśniają badacze.

Potencjał kliniczny i przyszłość terapii

Na rynku wciąż brakuje preparatów łączących probiotyki z ekstraktami roślinnymi o potwierdzonym, synergistycznym działaniu, szczególnie w kontekście terapii atrofii i dysbiozy pochwy. Opracowywane rozwiązania mogą w przyszłości przyczynić się do redukcji takich objawów jak suchość, pieczenie, świąd czy ból, poprawiając komfort życia i funkcjonowanie pacjentek.

- Mamy nadzieję, że preparaty, których formulacje są tworzone w naszym projekcie mogą stanowić alternatywę lub uzupełnienie klasycznych kuracji hormonalnych i antybiotykowych. Liczymy, że poprawią one jakość życia kobiet poprzez redukcję dolegliwości związanych z atrofią pochwy. Będzie się to przekładać na lepsze samopoczucie psychiczne, większą pewność siebie i aktywność życiową pacjentek. Dodatkowo proponujemy preparat stanowiący nową opcję terapeutyczną w leczeniu infekcji grzybiczych, przygotowany w nośnikach umożliwiających zwiększenie jego stabilności i dostępności – podkreśla prof. Izabela Korona-Głowniak.

Jak zaznaczają naukowcy, przedsięwzięcie ma duży potencjał kliniczny i aplikacyjny. W przyszłości możliwe będzie dalsze rozwijanie terapii w kierunku personalizacji, opartej na analizie mikrobioty pacjentek i doborze celowanych szczepów probiotycznych, co wpisuje się w rozwój medycyny personalizowanej i nowoczesnej diagnostyki mikrobiomu.

Skład zespołu badawczego i odpowiedzialność:

• Prof. dr hab. Izabela Korona-Głowniak (Kierownik merytoryczny): planowanie badań, nadzór merytoryczny nad pracami projektowymi, sekwencjonowanie genomowe.
• Prof. dr hab. Anna Malm: nadzór nad pracami mikrobiologicznymi i analizą aktywności przeciwdrobnoustrojowej.
• Dr Katarzyna Suśniak: badanie właściwości probiotycznych izolowanych szczepów bakterii.
•  Dr Martyna Kasela: badanie właściwości prebiotycznych różnych frakcji polisacharydów izolowanych z róży.
• Dr hab. Aleksandra Szopa: badania toksyczności in vivo (model Zebrafish).
• Dr n. farm. Jan Sobczyński: technologia postaci leku, przygotowanie nośników i optymalizacja formulacji.
• dr hab. Agnieszka Ludwiczuk: analiza fitochemiczna i optymalizacja ekstraktów roślinnych.
• Prof. dr hab. Agata Paneth i dr hab. Nazar Trotsko: synteza i charakterystyka związków azolowych.
• Dr hab. Marta Olech: pozyskiwanie i badanie polisacharydów z róży.
• Prof. dr hab. Anita Płazińska i prof. dr hab. Wojciech Płaziński: badania in vitro oraz zaawansowane symulacje komputerowe in silico.
• Dr Maciej Maj: badania cytotoksyczności związków azolowych oraz adhezji bakterii probiotycznych do komórek nabłonka pochwy.
• W projekt zaangażowanych jest również sześcioro studentów analityki medycznej i farmacji.

Przedsięwzięcie finansowane jest ze środków Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności (KPO), Komponent D Efektywność, dostępność i jakość systemu ochrony zdrowia, będącego elementem Inwestycji D3.1.1 Kompleksowy rozwój badań w zakresie nauk medycznych i nauk o zdrowiu. Instytucją wspierającą jest Agencja Badań Medycznych (ABM).

Z tych środków sfinansowano m.in. prace badawczo-rozwojowe oraz zakup nowoczesnej aparatury, takiej jak system do sekwencjonowania MiSeq i100Plus ze stacją pipetującą, system chromatograficzny do oczyszczania i analizy polisacharydów oraz reometr oscylacyjny.

Dofinansowanie przedsięwzięcia z UE: 9 061 100,00 PLN