Codzienna higiena jamy ustnej to obowiązek – zasady podstawowe 

Dbanie o higienę jamy ustnej powinno być nieodłącznym elementem codzienności każdego z nas. To właśnie odpowiednio wprowadzone do życia działania profilaktyczne pomagają w zachowaniu zdrowych zębów i zapobieganiu przykrym dolegliwościom. 

– Profilaktyka ma bardzo duże znaczenie w zapobieganiu chorobom jamy ustnej. To właśnie ona pozwala nam zadbać o to, by nie rozwinęła się u nas próchnica, a nawet jeśli już się pojawi w późniejszym okresie życia, to będzie znacznie spowolniona – podkreśla dr hab. n. med. Elżbieta Pels, dyrektor Uniwersyteckiego Centrum Stomatologii Uniwersytetu Medycznego w Lublinie. 

Jak dodaje, profilaktykę stomatologiczną należy wprowadzić do codzienności od jak najwcześniejszych lat życia. – To bardzo ważne, ponieważ zęby mleczne są słabiej zmineralizowane. Świeżo wyrżnięte zęby stałe też jeszcze mają mniejszy poziom mineralizacji niż w wieku starszym, w związku z czym są bardziej podatne na próchnicę, dlatego odpowiednia higiena jamy ustnej zapobiega lub spowalnia rozwój próchnicy – wyjaśnia specjalistka. 

Podstawową czynnością, którą powinniśmy wprowadzić w ramach profilaktyki stomatologicznej od jak najwcześniejszego okresu życia, jest szczotkowanie zębów (a pierwszymi szczoteczkami dla dziecka powinny być te nakładane na palec rodzica). Należy je wykonywać minimum dwa razy dziennie – obowiązkowo po śniadaniu i po kolacji. 

– Najlepiej byłoby szczotkować zęby po każdym posiłku, ale nie zawsze jest to możliwe i bywa trudne do wykonania w takiej częstotliwości – mówi dr hab. n. med. Elżbieta Pels. – Szczególnie ważne jest jednak to, by po spożyciu pokarmów kwaśnych, przepłukać jamę ustną lub po prostu napić się wody, która zneutralizuje ten kwaśny odczyn, bo jest on przyczynkiem do szybkiego rozpoczęcia procesu próchnicowego – tłumaczy. 

Do szczotkowania zębów powinniśmy stosować pasty z fluorkami. – Błędem jest stosowanie pasty bez fluorków, bo jedynie takie pasty mają naukowo udokumentowane działanie przeciwpróchnicowe – podkreśla dr hab. n. med. Elżbieta Pels. 

Ilość nakładanej na szczoteczkę pasty powinna być dopasowana do wieku. – W przypadku małych dzieci, które mają zęby mleczne i które dopiero zaczynamy uczyć szczotkowania, na początku powinniśmy nałożyć pastę jedynie w ilości „pomazania szczoteczki”. Ważne jest tu to, żeby dzieci nie połykały tej pasty, dlatego nie możemy jej dać za dużo – tłumaczy specjalistka. – Drugim preparatem, który można stosować, i to już zarówno u starszych dzieci, jak i u dorosłych, są np. proszki do czyszczenia zębów, które nie zawierają fluoru, a syntetyczny hydroksyapatyt. 

Dyrektor UCS przypomina jednocześnie, że szczotkowanie zębów powinno się odbywać w odpowiedni sposób. 

– Nieprawidłowym szczotkowaniem można sobie zaszkodzić. Jeśli stosujemy szczoteczkę manualną, to powinniśmy wykonywać nią odpowiednie ruchy, czym dbamy zarówno o zdrowe szkliwo zębów, jak i o przyzębie. Mocne, poziome tzw. szorowanie może przynieść więcej szkody niż pożytku, bo mogą się wtedy utworzyć m.in. ubytki erozyjne. Dlatego edukacja od jak najmłodszego okresu życia jest tak ważna, żeby wiedzieć, jak te czynności wykonywać poprawnie – wskazuje dr hab. n. med. Elżbieta Pels. 

Kolejnym ważnym elementem dbania o higienę jamy ustnej jest profilaktyka fluorkowa, która wzmacnia szkliwo zębów.  

– To jest kluczowe działanie, które może zabezpieczyć przed rozwojem próchnicy u dzieci, młodzieży i dorosłych – podkreśla dyrektor UCS. – Niestety w Polsce nadal próchnica jest ogromnym problemem, mimo wielu podejmowanych działań w zwiększaniu świadomości społecznej na ten temat. Owszem, niewielka poprawa w tym zakresie jest już widoczna, ale to wciąż za mało – zaznacza, dodając, że to działania podejmowane przez pacjenta mają największy wpływ na brak rozwoju próchnicy, a nie tylko podłoże genetyczne. 

Poza czynnościami podstawowymi, w ramach profilaktyki stomatologicznej, warto również wykonywać działania wspomagające, takie jak nitkowanie zębów (ważne, by nitkować ostrożnie, nie doprowadzając do krwawienia dziąseł), czy płukanie. 

– Płukanie jamy ustnej płynami warto stosować w sytuacjach, kiedy nie możemy wyszczotkować zębów, a jesteśmy po posiłku – podpowiada dr hab. n. med. Elżbieta Pels. – Znów podkreślę. że po spożyciu jakichkolwiek kwaśnych pokarmów, jak np. sosy czy napoje o odczynie kwaśnym, nie należy od razu szczotkować zębów, bo powoduje on, że szkliwo jest bardziej podatne na urazy. Najpierw trzeba przepłukać jamę ustną wodą, która zneutralizuje nam środowisko w jamie ustnej – przypomina. 

Profilaktyka stomatologiczna. Jakie zabiegi należy wykonywać cyklicznie? 

Częścią profilaktyki stomatologicznej są regularne wizyty u lekarzy dentystów. Należy pamiętać o cyklicznym wykonywaniu: 

• przeglądu stomatologicznego – zalecany jest raz na rok w przypadku osób dorosłych i minimum dwa razy do roku w przypadku dzieci i młodzieży,
• fluoryzacji zębów – najczęściej zalecana raz na pół roku u dzieci i raz na rok u dorosłych, a w przypadku osób z wysokim poziomem ryzyka wystąpienia choroby próchnicowej – raz na kwartał, 
• piaskowania i skalingu – minimum raz w roku. 

– Skaling to usuwanie kamienia nazębnego, który może być przyczyną wczesnego rozwoju chorób przyzębia. Osady i kamień nazębny należy usuwać w zależności od potrzeb, natomiast w ramach koszyka świadczeń gwarantowanych przez NFZ taka możliwość jest raz w roku. Nie każdy musi jednak z tego korzystać, bo skłonność do odkładania się kamienia nazębnego jest indywidualna i jedna osoba może mieć wskazania do częstszego usuwania go, a inna, u której kamień się nie osadza, może wykonywać skaling nawet raz na dwa czy trzy lata i to też może być wystarczające – zaznacza dyrektor UCS. 

Z kolei, wśród mniej znanych działań w zakresie profilaktyki stomatologicznej możemy wymienić np. ocenę wskaźników próchnicowych. – To taki rodzaj wskazówki dla pacjenta, dzięki któremu będzie wiedział, czy w danym okresie jego poziom próchnicy wzrasta, czy spada – tłumaczy dr hab. n. med. Elżbieta Pels. 

Jak dodaje, można również wykonać np. specjalistyczne testy ślinowe na poziom bakterii próchnicotwórczych, które wskazują, czy u pacjenta występuje niskie, średnie czy wysokie ryzyko rozwoju próchnicy. 

– Można również wykorzystać wskaźniki płytki nazębnej, a najczęściej korzysta się z tego w przypadku dzieci. Polega to na tym, że podajemy preparat, którym dziecko płucze jamę ustną, a po tym, jak ją wypłucze, w miejscu, w którym pozostawiona jest płytka nazębna widoczne jest kolorowe wybarwienie (najczęściej różowe lub fioletowe), więc jest to metoda bardzo obrazowa – wyjaśnia dr hab. n. med. Elżbieta Pels. 

Profilaktyka stomatologiczna u dzieci 

Jak już wyżej wspominaliśmy, profilaktykę stomatologiczną u dzieci należy rozpocząć jak najwcześniej. Choć dla niektórych osób może to być zaskakujące, to zgodnie z zaleceniami specjalistów, pierwsza wizyta u lekarza dentysty powinna się odbyć już w 6. miesiącu życia dziecka. Podczas tego spotkania wykonywane jest stomatologiczne badanie lekarskie sprawdzające zakres początku ząbkowania i stanu jamy ustnej u dziecka, a rodzice powinni otrzymać informacje na temat tego, jak zadbać o prawidłową higienę jamy ustnej swojej pociechy. 

Kolejna wizyta profilaktyczna powinna odbyć się po ukończeniu przez dziecko 9. miesiąca życia – wówczas, jeśli nie będzie przeciwwskazań, to oprócz oceny stanu uzębienia mlecznego, może zostać wykonana pierwsza profilaktyka fluorkowa. 

Następnie, zgodnie z wytycznymi, dziecko, które skończyło rok, powinno odbyć pierwszą stomatologiczną wizytę adaptacyjną z oceną stanu uzębienia, kontrolą higieny jamy ustnej i – przy braku przeciwwskazań – profilaktyką fluorkową. Kolejne wizyty kontrolne powinny odbywać się co najmniej raz w roku, zaś fluorkowanie zalecane jest – w zależności od grupy ryzyka – dwa razy w roku lub raz na kwartał. Takie wizyty są refundowane przez NFZ. 

Jak powinna wyglądać profilaktyka stomatologiczna u kobiet w ciąży? 

Podejmując temat profilaktyki stomatologicznej, należy zwrócić uwagę na to, jak powinna ona wyglądać w przypadku kobiet ciężarnych. Zalecenia wskazują, że najlepszym rozwiązaniem byłoby to, by kobieta zadbała o wykonanie kompleksowego leczenia stomatologicznego jeszcze przed zajściem w ciążę. U kobiet, które spodziewają się dziecka, profilaktyka stomatologiczna skupia się na zapobieganiu trzem głównym przypadkom, czyli: próchnicy zębów, zmianom niepróchnicowego pochodzenia (m.in. erozji szkliwa zębów) oraz chorobom przyzębia, dlatego w trakcie ciąży należy stawiać się na okresowe wizyty kontrolne u lekarza dentysty. W ich trakcie, w możliwie jak najbardziej komfortowych dla pacjentki warunkach, specjalista kontroluje stan jej płytki nazębnej oraz stan dziąseł, ponieważ podczas ciąży mogą one być bardziej podatne na stany zapalne. 

W zakresie profilaktyki stomatologicznej u kobiet w ciąży bardzo ważne jest również wdrożenie do jej codzienności odpowiednich nawyków żywieniowych i higienizacyjnych, takich jak stosowanie odpowiednich szczoteczek do zębów i łagodnych środków czyszczących oraz miejscowe stosowanie związków fluoru (np. pasty, płukanki). 

– Jeśli chodzi o standardowe zabiegi stomatologiczne, które okazałyby się konieczne do wykonania jeszcze w trakcie trwania ciąży (np. leczenie próchnicy czy ekstrakcja zęba), to należy je wykonywać w II trymestrze, a w nagłych przypadkach – również w III. I trymestr jest pod szczególną ochroną, co oznacza, że w jego trakcie należy działać jedynie w stanach nagłych, wymagających natychmiastowej interwencji i zwalczania bólu – podkreśla dr hab. n. med. Elżbieta Pels. – Zabiegi stomatologiczne w trakcie trwania ciąży mogą być wykonane wyłącznie w znieczuleniu miejscowym (nigdy ogólnym!) i unika się stosowania leków – precyzuje specjalistka. 

W kontekście profilaktyki stomatologicznej u kobiet ciężarnych bardzo ważnym aspektem jest jeszcze tzw. profilaktyka pierwotnie pierwotna, która obejmuje działania profilaktyczno-lecznicze i jest najwcześniejszym etapem zapobiegania chorobom jamy ustnej u dziecka, mającym na celu jak największe opóźnienie pojawienia się bakterii próchnicotwórczych oraz prawidłową organogenezę uzębienia u dziecka. 

Lęk przed wizytami u lekarza dentysty 

Wizyty u lekarza dentysty u niektórych osób niestety wiążą się z panicznym lękiem, który określa się mianem dentofobii. Poruszając temat profilaktyki stomatologicznej, nie możemy pominąć również tej kwestii. Z czego może wynikać takie nastawienie i jak można mu zapobiec? 

– Uważam, że najlepszym sposobem na oswojenie się z wizytami u lekarza dentysty jest zgłaszanie się na wizyty kontrolne w momencie, kiedy jeszcze nie mamy żadnych dolegliwości. Rodzice powinni zadbać o to, by pierwsze spotkanie ich dziecka z dentystą odbyło się w ramach tzw. wizyty adaptacyjnej, która będzie wizytą przyjemną, bezbolesną. W jej trakcie dziecko pozna otoczenie gabinetu stomatologicznego w myśl zasady „powiedz-pokaż-zrób”, czyli poprzez zaprezentowanie mu znajdujących się tam narzędzi i urządzeń, co spowoduje, że w przyszłości nie będzie miało zachowań lękowych. Później najlepiej jest wykonać zabiegi profilaktyczne, czyli takie, które nie są bolesne, jak np. fluoryzacja, lakowanie czy zabezpieczenie bruzd i szczelin anatomicznych. Dzięki temu dziecko nie będzie kojarzyło lekarza dentysty z osobą sprawiającą dyskomfort, tylko będzie go postrzegać bardziej przyjaźnie. Pacjenci, którzy nie doznali pierwszego traumatycznego spotkania z lekarzem dentystą, mają do niego większe zaufanie. Często zdarza się też tak, że dziecko przyzwyczaja się do swojego stomatologa na tyle, że później nie chce go zmieniać nawet w wieku młodzieńczym czy dorosłym – podkreśla dr hab. n. med. Elżbieta Pels. 

Jak dodaje, największe prawdopodobieństwo utrwalenia lęku przed wizytą w gabinecie stomatologicznym jest wtedy, gdy pierwsza wizyta odbywa się dopiero w momencie, w którym już zmagamy się z nieprzyjemnymi dolegliwościami. 

– Gdy przychodzimy do lekarza dentysty z bolącym zębem, to sam fakt odczuwania tego bólu już może być dla pacjenta traumatyczny Zastosowanie znieczulenia miejscowego nie zawsze pomoże, ponieważ są takie zęby i takie umiejscowienia próchnicy, przy których może ono nie zadziałać w 100%, więc ból może być dalej odczuwalny – zaznacza specjalistka. – Bywa też tak, że próg wrażliwości u danej osoby jest tak duży (a do całej sytuacji dochodzi również stres), że pacjent schodząc z fotela, mówi „teraz mnie przestało boleć”, a w momencie, kiedy na nim siedział, to ten stres dodatkowo zwiększał napięcie nerwowe i odczuwanie bólu. W związku z tym tylko profilaktyczne wizyty kontrolne są w stanie sprawić, że pacjent będzie miał szansę, by się „zaprzyjaźnić” z lekarzem dentystą – tłumaczy dr hab. n. med. Elżbieta Pels. 

To najczęściej powielany mit dotyczący profilaktyki stomatologicznej

Stomatologia, podobnie jak inne dziedziny, niestety nie jest wolna od mitów powielanych w społeczeństwie. Jak wskazuje dyrektor Uniwersyteckiego Centrum Stomatologicznego UMLUB, najczęstszym i jednym z najbardziej szkodliwych z nich jest przekonanie, że fluor szkodzi zębom. 

– Tymczasem preparaty fluorkowe są jedynym sprawdzonym środkiem od lat, które, jeśli są stosowane w optymalnych, potwierdzonych naukowo dawkach, są najlepszą „bronią” przeciwko próchnicy zębów. Wszelkie opinie, że fluor jest toksyczny czy trujący są mitem. Owszem, fluor jako pierwiastek jest trucizną protoplazmatyczną, ale we wszystkich środkach do higieny jamy ustnej są zastosowane organiczne lub nieorganiczne związki fluorkowe w takich ilościach, które są bezpieczne dla pacjenta – podkreśla dr hab. n. med. Elżbieta Pels. 

_______________________ 

Przypominamy, że szczegółowy wykaz profilaktycznych świadczeń stomatologicznych dla dzieci i młodzieży znajduje się w Dzienniku Ustaw (poz. 615), a informacje o tym, jakie zabiegi stomatologiczne przysługują każdemu pacjentowi w ramach świadczeń gwarantowanych przez Narodowy Fundusz Zdrowia, dostępne są na stronie nfz.gov.pl.