ALMA MATER: Czym są nowotwory skóry i na jakie główne typy można je podzielić? 

Prof. Dorota Krasowska: Nowotwory skóry to nieprawidłowe stany chorobowe, w których dochodzi do niekontrolowanej proliferacji, czyli gwałtownego namnażania nieprawidłowych komórek w naskórku i/ lub skórze, co doprowadza do powstania i rozwoju nowotworów. Możemy je podzielić na dwa główne typy: nowotwory niebarwnikowe oraz nowotwory barwnikowe, do których należy czerniak. 

ALMA MATER: Które nowotwory skóry są diagnozowane najczęściej, a które występują rzadko? 

Prof. Dorota Krasowska: Najczęściej diagnozowane są raki skóry niebarwnikowe. Należą one do grona najczęstszych nowotworów występujących u człowieka, plasując się na „podium” – tuż za rakiem płuca i piersi. Wyróżniamy dwa zupełnie różne typy raków skóry. Pierwszym z nich jest rak podstawnokomórkowy, który zdecydowanie dominuje pod względem częstości występowania  i stanowi około 80 proc. wszystkich zachorowań na niebarwnikowe raki skóry. Pozostałe 20 proc. stanowi natomiast rak płaskonabłonkowy. Typy te różnią się od siebie przede wszystkim rokowaniem. Rak podstawnokomórkowy wykazuje złośliwość miejscową i nie stanowi zagrożenia dla życia pacjenta. Nieleczony stwarza zagrożenie miejscowe i może doprowadzić do dużej destrukcji tkanek. Mówimy tutaj na przykład o zniszczeniu małżowiny usznej, gałki ocznej, małżowiny nosa, niszczeniu naczyń krwionośnych, co może prowadzić do krwotoków, które nie są łatwe do zatamowania. Drugi typ nowotworu niebarwnikowego, rak płaskonabłonkowy, jest nowotworem zdecydowanie bardziej agresywnym, ponieważ najczęściej daje on przerzuty do okolicznych węzłów chłonnych, a może nawet przerzutować do innych narządów. Tutaj rokowanie jest bardzo poważne. 

ALMA MATER: Jakie są przyczyny rozwoju nowotworów skóry? 

Prof. Dorota Krasowska: Takich czynników jest bardzo dużo. Na rozwój raków skóry zwykle „pracujemy” przez wiele lat i mogą one dotknąć każdego z nas. Najważniejszym czynnikiem, który przyczynia się do rozwoju zarówno niebarwnikowych, jak i barwnikowych  nowotworów skóry, jest promieniowanie ultrafioletowe, za sprawą którego powstają mutacje w komórkach.  Największe zagrożenie  powstaniem mutacji niesie fala krótka UVB (300-320nm), ale promieniowanie UVA (320-400 nm) przy udziale wolnych rodników może również generować mutacje. Liczy się przede wszystkim kumulacyjna dawka promieniowania UV, na którą „pracujemy” przez całe życie, chociażby opalając się czy wykonując prace na otwartej przestrzeni bez odpowiedniej ochrony przeciwsłonecznej. Wszyscy jesteśmy narażeni na promieniowanie UV, ale najbardziej dotyka to osób pracujących na otwartej przestrzeni, jak np. rolników, żeglarzy czy marynarzy. 

W rozwoju raków skóry ważne są różne czynniki osobnicze, czyli np. fototyp skóry. Osoby z jasną karnacją, posiadające niebieskie oczy, blond lub rude włosy, zawierają melaninę o zabarwieniu żółto-czerwono-brązowym, która ma słabe działanie fotoprotekcyjne i wręcz predysponuje do powstawania mutacji i rozwoju raków. Z kolei osoby z ciemną karnacją mają brunatno-czarną melaninę, która wykazuje działanie fotoprotekcyjne. 

Kolejnym czynnikiem predysponującym do rozwoju nowotworów jest wiek. Rzadko kiedy obserwujemy pojawianie się nowotworów skóry u ludzi młodych – zwykle pojawiały się one po 40. roku życia. Zatrważające jest jednak to, że ostatnio w naszej praktyce obserwujemy rozwój raków skóry u ludzi młodych – szczególnie u kobiet, ale nie tylko. Myślę, że jest to związane z silną ekspozycją na promieniowanie, częstymi wyjazdami na wakacje, opalaniem się i niestosowaniem ochrony przeciwsłonecznej oraz częstym uprawianiem sportów wodnych bez stosowania odpowiedniej ochrony przeciwsłonecznej.  

Wpływ na rozwój raków skóry mają również nałogi, a przede wszystkim nikotynizm, który powoduje mutacje zarówno w komórkach naskórka, jak i w innych komórkach. W rozwoju raków skóry duże znaczenie ma narażenie na różnego rodzaju czynniki chemiczne, szczególnie na węglowodory aromatyczne, produkty smoły pogazowej czy arsen. 

Na rozwój raków skóry mają też wpływ czynniki zakaźne, np. wirus brodawczaka ludzkiego-HPV. Wśród wielu różnych typów wirusów HPV rozpowszechnionych w populacji wyróżniamy kilkanaście takich, które wykazują właściwości onkogenne. Jeżeli ulegniemy infekcji takimi onkogennymi wirusami, to nieleczone przewlekłe zakażenie może przyczynić się do rozwoju raków płaskonabłonkowych skóry, z lokalizacją np. w okolicy narządów płciowych, na wardze, a także w jamie ustnej. 

Należy również pamiętać o grupie pacjentów leczonych lekami immunosupresyjnymi z powodu różnych chorób autoimmunologicznych. Osoby, które przewlekle przyjmują leki immunosupresyjne, mają osłabiony układ immunologiczny, co też predysponuje do rozwoju nowotworów na skórze. Zwiększona podatność na rozwój raków skóry występuje u pacjentów leczonych onkologicznie a także po przeszczepach narządów.

Kolejnym aspektem w rozwoju nowotworów skóry jest podatność genetyczna. Jeżeli w rodzinie był stwierdzony czerniak, to z dużym prawdopodobieństwem może dotknąć każdego członka rodziny. Jest to spowodowane obecnością genów, które predysponują do rozwoju takiego nowotworu. Często dochodzi do powstania mutacji w genie supresorowym i nie spełnia on swojej funkcji i pozwala na rozwój nowotworu. 

ALMA MATER: Jakie są charakterystyczne cechy zmian pojawiających się na skórze, które powinny nas zaniepokoić i skłonić do jak najszybszej wizyty kontrolnej u dermatologa ? 

Prof. Dorota Krasowska: Przede wszystkim każdy z nas powinien kontrolować swoją skórę poprzez samobadanie. Jeżeli zauważymy zmianę, której dotychczas nie było na skórze, szczególnie, gdy jest ona zlokalizowana w okolicach odsłoniętych, narażonych na zwiększone działanie promieniowania ultrafioletowego, nie powinien zwlekać z konsultacją dermatologiczną. Wprawny dermatolog potrafi rozpoznać klinicznie wiele nowotworów ze względu na ich charakterystyczne cechy. 

Rak podstawnokomórkowy, wykazuje złośliwość miejscową, zwykle rozwija się pod postacią guzka, który jest otoczony charakterystycznym perełkowatym wałem, przypominającym sznur pereł na skórze. Guzek może ulegać także owrzodzeniu. Rak podstawnokomórkowy ma bardzo dużo odmian klinicznych, zdarza się nawet odmiana barwnikowa, która imituje czerniaka. Z kolei rak płaskonabłonkowy zwykle rozwija się w postaci nadżerki lub owrzodzenia pokrytego strupem, który odpada i ponownie się pojawia. 

Czerniak rozwija się najczęściej na skórze niezmienionej – powstaje na niej zmiana, której nie było i która zwykle przypomina znamię barwnikowe, ale nim nie jest. Czerniak wykazuje charakterystyczne cechy kliniczne: przede wszystkim jest to większa zmiana, mająca średnicę powyżej 0,5 cm, ma nieregularne granice, nieregularne zabarwienie i wykazuje dynamikę rozwoju, zmieniając się w czasie. 

ALMA MATER: Na czym polega dalsza diagnostyka oraz jak przebiega leczenie nowotworów skóry? 

Prof. Dorota Krasowska: Doświadczony dermatolog jest w stanie w czasie badania chorego wysnuć podejrzenie raka i/lub czerniaka. Badaniem bardzo pomocnym w diagnostyce nowotworów skóry jest badanie dermoskopowe. Dermoskop to specjalne urządzenie z mocnym oświetleniem i soczewkami, dzięki któremu zaglądamy w głąb skóry. Badanie to zwiększa czułość rozpoznania czerniaka. Warto podkreślić, że czerniak stanowi bardzo poważne rokowanie, niemniej jednak jeżeli zostanie odpowiednio wcześnie rozpoznany i usunięty, staje się całkowicie wyleczalny.

Standardowym leczeniem każdego nowotworu skóry jest wycięcie chirurgiczne zmiany. To standard, który powinien być zastosowany u każdego pacjenta. Usuniętą zmianę oddajemy do badania histopatologicznego, a jego wynik warunkuje dalsze kroki postępowania terapeutycznego. 

ALMA MATER: 2026 r. jest Rokiem Profilaktyki Zdrowotnej, dlatego podczas naszej rozmowy nie może zabraknąć pytania właśnie o nią. Co można robić na co dzień, by zminimalizować ryzyko rozwinięcia się nowotworów skóry? 

Prof. Dorota Krasowska: Przede wszystkim warto rozmawiać o nowotworach i zwiększać świadomość społeczną  w tym obszarze. Bardzo ważne jest też zwiększenie świadomości dotyczącej kąpieli słonecznych. Oczywiście nie chodzi o to, by nie wyjeżdżać na wakacje, bo wiadomo, że każdy z nas potrzebuje odpoczynku i trochę słońca, ale należy pamiętać o nakryciu głowy, okularach przeciwsłonecznych i ochronie przeciwsłonecznej poprzez stosowanie preparatów ze specjalnym filtrem. Najlepiej jest stosować kremy z filtrem co najmniej 30 SPF. Należy przy tym pamiętać, że spocenie czy kąpiel w wodzie zmniejsza właściwości ochronne kremu z filtrem, dlatego trzeba go nakładać wielokrotnie w ciągu dnia. Preparaty przeciwsłoneczne działają zwykle tylko kilka godzin (najczęściej 3-4 godziny), więc po tym czasie koniecznie powinniśmy powtarzać smarowanie.

Niezwykle ważne jest też wspomniane wcześniej samobadanie skóry i zgłaszanie się do dermatologa z zaobserwowanymi nowymi zmianami. Podkreślam jeszcze raz, że każda zmiana o nietypowym wyglądzie, a szczególnie taka, która pojawia się na odkrytych częściach ciała, powinna być sygnałem, że należy zgłosić się na konsultację do specjalisty. 

Nie ma tutaj reguły co do tego, co ile powinniśmy odbywać wizyty kontrolne, natomiast są pewne grupy pacjentów, które wymagają regularnej kontroli dermatologicznej. Osoby z jasnym fototypem skóry przynajmniej raz do roku powinny zasięgnąć porady u dermatologa. Podobna zasada dotyczy pacjentów, u których stwierdzono rodzinnie występujący zespół znamion dysplastycznych. U chorego z zespołem znamion dysplastycznych stwierdza się bardzo dużą liczbę znamion barwnikowych, wiele z nich wykazuje cechy znamion atypowych i występuje predyspozycja genetyczna do rozwoju czerniaka. Tacy pacjenci powinni odbywać regularne kontrole dermatologiczne i mieć wykonywane nie tylko badanie dermoskopowe, ale także mapowanie ciała. Wykonuje się je dzięki specjalnej kamerze, która przy odpowiednim ustawieniu pacjenta nagrywa obecność wszystkich znamion w czasie rzeczywistym i zapisuje wynik badania cyfrowo. Każda następna kontrola mapowania ciała pozwala wykryć pojawiające się na nowo zmiany lub wskazać te, których wygląd morfologiczny zmienił się w czasie. Kolejną grupą pacjentów, która powinna się regularnie zgłaszać do dermatologa, są osoby przyjmujące leki immunosupresyjne, leczone onkologicznie czy po przeszczepach narządów. 

ALMA MATER: Bardzo dziękuję za rozmowę.